Periferik Arter Hastalığının (PAD) Küresel Yükü: Epidemiyoloji ve İstatistik
Ben. Periferik Arter Hastalığına (PAD) Giriş
Periferik Arter Hastalığı (PAD), kalp ve beyin dışındaki arterlerin daralmasıyla karakterize edilen ve en sık olarak uzuvlara kan sağlayan arterleri etkileyen, yaygın ve ilerleyici bir dolaşım rahatsızlığıdır. Başta bacaklar olmak üzere kan akışındaki bu azalma, klodikasyondan (egzersiz sırasında ağrı) kritik ekstremite iskemisine kadar çeşitli semptomlara yol açabilir, bu da amputasyonla sonuçlanabilir ve yaşam kalitesini önemli ölçüde bozabilir. PAH, lokalize etkilerinin ötesinde, sistemik aterosklerozun güçlü bir göstergesidir ve kalp krizi ve felç de dahil olmak üzere artan kardiyovasküler morbidite ve mortalite riskiyle ilişkilidir. PAH'ın küresel yükünü, epidemiyolojik eğilimlerini ve ilişkili risk faktörlerini anlamak, etkili halk sağlığı stratejileri ve klinik müdahaleler geliştirmek için çok önemlidir.
II. PAH'ın Küresel Epidemiyolojisi
A. Yaygınlık ve İnsidans
PAD'ın küresel prevalansı ve insidansı son birkaç on yılda önemli bir artış göstererek küresel sağlık sistemleri için önemli bir sorun teşkil etmektedir. Küresel Hastalık Yükü (GBD) 2019 veritabanına göre, PAH ile yaşayan 40 yaş ve üzeri bireylerin sayısı 2019'da tahminen 113 milyona ulaştı (%95 belirsizlik aralığı [UI] 99,2–128,4), küresel yaygınlık ise %1,52 (%95 UI 1,33–1,72) [1]. Bu, 1990'a göre önemli bir artışı temsil ediyor ve halk sağlığı endişelerinin arttığını gösteriyor [1].
PAD'ın gelecekteki yüküne ilişkin tahminler daha da çarpıcı. 2021'den 2050'ye kadar PAH'ın küresel yükünü tahmin eden nüfusa dayalı bir çalışma, vakalarda dramatik bir artış olacağını tahmin ediyor. Dünya çapında PAH vakalarının sayısının 2050 yılına kadar %220 artarak dünya çapında tahmini 360 milyon kişiye ulaşacağı tahmin edilmektedir (%95 belirsizlik aralığı, 270 ila 450) [2]. Beklenen bu artış, gelişmiş önleyici tedbirlere ve yönetim stratejilerine olan acil ihtiyacın altını çiziyor.
B. Ölüm Oranları ve Engelliliğe Göre Ayarlanmış Yaşam Yılları (DALY'ler)
PAD'ın etkisi yaygınlığın ötesinde önemli mortalite ve sakatlığa kadar uzanır. Bazı çalışmalar son yıllarda PAH'ın insidansı, mortalitesi ve DALY'lerinde, özellikle belirli bölgelerde bir düşüş eğilimi olduğunu öne sürse de [3], genel yük hala ciddidir. 2019 yılında PAD dünya çapında yaklaşık 74,1 bin ölüme katkıda bulunmuştur [4].
Erken ölüm nedeniyle kaybedilen yaşam yılları ile engellilikle geçirilen yılları birleştiren bir ölçüm olan Engelliliğe Göre Ayarlanmış Yaşam Yılları (DALY'ler), PAH'ın küresel sağlık üzerindeki derin etkisini vurgulamaktadır. 2019'da değiştirilebilir risk faktörlerine atfedilebilen toplam DALY'ler, toplam periferik arter hastalığı DALY'lerinin %69,4'ünü (64,2-74,3) oluşturuyordu [1]. Yaşa standardize edilmiş ölüm oranının 2050 yılına kadar iki katına çıkması beklenirken, DALY'lerin 100.000'de 19,7'den 33,1'e çıkacağı tahmin edilmektedir [2]. Bu rakamlar PAH'ın kronik ve zayıflatıcı doğasını ve küresel hastalık yüküne önemli katkısını vurgulamaktadır.
III. PAD için Temel Risk Faktörleri
Periferik Arter Hastalığı, gelişimi ve ilerlemesi, değiştirilebilir ve değiştirilemeyen risk faktörlerinin birleşimine güçlü bir şekilde bağlı olan, çok faktörlü bir durumdur. Bu faktörleri anlamak, etkili önleme ve yönetim stratejileri açısından çok önemlidir.
A. Değiştirilebilir Risk Faktörleri
Değiştirilebilir risk faktörleri, yaşam tarzı değişiklikleri veya tıbbi müdahaleler yoluyla değiştirilebilen ve PAH yükünü azaltmak için önemli fırsatlar sunan risk faktörleridir.
1. Sigara içmek
Sigara içmek PAH için tartışmasız en güçlü ve yaygın değiştirilebilir risk faktörüdür. Hem aktif sigara içimi hem de sigara dumanına maruz kalma dahil olmak üzere tütün kullanımı, aterosklerotik süreci önemli ölçüde hızlandırarak arteriyel hasara ve daralmaya yol açar. Sigara içenlerde, sigara içmeyenlere kıyasla PAH gelişme riski iki ila dört kat daha yüksektir ve PAH tanısı konulduktan sonra sigara içmeye devam edilmesi, amputasyon ve ölüm oranlarının artması da dahil olmak üzere daha kötü sonuçlarla ilişkilidir [5].
2. Şeker Hastalığı
Diyabet Mellitus, PAH'ın hem gelişimine hem de şiddetine katkıda bulunan bir diğer önemli risk faktörüdür. Yüksek kan şekeri seviyeleri kan damarlarına zarar vererek mikrovasküler ve makrovasküler komplikasyonlara yol açabilir. Diyabetik hastalarda sıklıkla daha genç yaşta PAH gelişir, daha hızlı ilerleme görülür ve kritik ekstremite iskemi insidansı daha yüksektir [6]. Diyabetin varlığı aynı zamanda PAH yönetimini karmaşık hale getirir ve olumsuz kardiyovasküler olay riskini artırır.
3. Hipertansiyon
Hipertansiyon veya yüksek tansiyon, arter duvarlarına kronik stres uygulayarak endotel disfonksiyonunu ve aterosklerotik plak oluşumunu teşvik eder. PAH için iyi bilinen bağımsız bir risk faktörüdür ve arteriyel sağlık üzerindeki etkisinin azaltılmasında etkili kan basıncı kontrolü çok önemlidir [7].
4. Dislipidemi
Kandaki anormal lipit seviyeleri (örneğin, yüksek LDL kolesterol, düşük HDL kolesterol, yüksek trigliseritler) ile karakterize edilen dislipidemi, aterosklerozun patogenezinde merkezi bir rol oynar. Yüksek kolesterol seviyeleri plak oluşumuna ve arteriyel daralmaya katkıda bulunarak PAH riskini artırır [8]. Lipid düşürücü tedaviler PAH'ın önlenmesi ve yönetiminin temel taşıdır.
5. Obezite ve Hareketsiz Yaşam Tarzı
Obezite ve hareketsiz bir yaşam tarzı, diyabet, hipertansiyon ve dislipidemi gibi diğer birçok kardiyovasküler risk faktörüyle yakından bağlantılıdır. Bu faktörler toplu olarak sistemik inflamasyona ve endotel disfonksiyonuna katkıda bulunarak PAH riskini artırır. Fiziksel aktivitenin ve sağlıklı kilo yönetiminin teşvik edilmesi, PAH sıklığının azaltılması ve hasta sonuçlarının iyileştirilmesi açısından hayati öneme sahiptir [9].
B. Değiştirilemeyen Risk Faktörleri
Değiştirilemeyen risk faktörleri doğaldır ve değiştirilemez ancak PAH açısından daha yüksek risk altındaki bireylerin belirlenmesine yardımcı olurlar.
1. Yaş
Yaş, PAH için değiştirilemeyen en güçlü risk faktörüdür. PAH prevalansı ilerleyen yaşla birlikte önemli ölçüde artar, özellikle 60 yaş sonrasında keskin bir artış görülür. Bunun temel nedeni diğer risk faktörlerinin ve doğal yaşlanma sürecinin arteriyel sağlık üzerindeki kümülatif etkilerinden kaynaklanmaktadır [1].
2. Cinsiyet
PAD'ın tarihsel olarak erkeklerde daha yaygın olduğu düşünülürken, son epidemiyolojik veriler PAH'ın küresel prevalansının genellikle kadınlarda, özellikle de ileri yaş gruplarında erkeklerden daha yüksek olduğunu göstermektedir [1]. Ancak erkekler genellikle daha şiddetli semptomlarla ve daha yüksek amputasyon oranlarıyla başvuruyor.
3. Genetik
Genetik yatkınlık da PAH gelişiminde rol oynar. Ailede PAH veya diğer aterosklerotik hastalık öyküsü kişinin riskini artırır; bu da bu duruma yatkınlığın genetik bir bileşene sahip olduğunu düşündürür [10].
IV. Coğrafi ve Sosyo-Demografik Farklılıklar
PAD'nin küresel yükü eşit şekilde dağılmamıştır; Farklı coğrafi bölgeler ve sosyo-demografik gruplar arasında genetik, çevresel ve sosyoekonomik faktörlerin karmaşık etkileşiminden etkilenen önemli farklılıklar mevcuttur.
A. Yaygınlık ve Yük Açısından Bölgesel Farklılıklar
PAH prevalansı bölgeye göre önemli ölçüde değişiklik göstermektedir. PAH'lı kişilerin toplam sayısı küresel olarak artarken, bu artışın dağılımı eşit değildir. Örneğin, 2019'da küresel PAH yükünün %42,6'sı düşük ila orta Sosyo-demografik Endeksi (SDI) olan ülkelerde yoğunlaşmıştı [1]. Bu durum, bu bölgelerde genellikle sınırlı sağlık hizmeti erişimi, düşük farkındalık ve yönetilmeyen risk faktörlerinin daha yüksek yaygınlığıyla bağlantılı orantısız bir yükün altını çiziyor.
B. Sosyo-Demografik Endeksin (SDI) Etkisi
Sosyo-demografik Endeks (SDI), kişi başına düşen geliri, eğitim düzeyini ve toplam doğurganlık oranını kapsayan gelişmişlik durumunun bileşik bir ölçüsüdür. SDI ve PAH prevalansı arasındaki ilişki karmaşıktır. PAH prevalansının SDI'nın yüksek olduğu ülkelerde en yüksek, SDI'nın düşük olduğu ülkelerde ise en düşük olduğu bulunmuştur [1]. Bununla birlikte, DALY ve ölüm oranları, hem yüksek hem de düşük SDI dilimlerinde en yüksek yükü gösteren U şeklinde bir eğri göstermiştir [1]. Bu, yüksek gelirli ülkelerde yaşlanan nüfus ve daha iyi teşhis olanakları gibi faktörler nedeniyle daha yüksek bir prevalansa sahip olabileceğini, düşük gelirli ülkelerin ise yetersiz önleme ve tedavi nedeniyle ciddi sonuçlar (DALY'ler ve ölüm oranı) açısından önemli bir yükle karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
C. Cinsiyete Özel Trendler
Tarihsel olarak PAH genellikle erkeklerde görülen bir hastalık olarak kabul edilirdi. Bununla birlikte, GBD 2019 çalışmasından elde edilen son veriler, periferik arter hastalığının küresel prevalansının genel olarak kadınlarda erkeklere göre daha yüksek olduğunu göstermektedir [1]. Buna rağmen, erkekler ve düşük gelirli ülkeler, kadınlara ve yüksek gelirli ülkelere benzer DALY oranları gösterdi ve bu da bu gruplardaki orantısız yükün altını çizdi [1]. Bu, kadınlarda görülme sıklığının daha yüksek olabileceğini, ancak erkeklerin hastalığın daha ciddi formları veya komplikasyonlarıyla karşılaşabileceğini ya da tanı ve raporlamada farklılıklar olabileceğini düşündürmektedir.
V. Halk Sağlığına Etkileri ve Yönetim Stratejileri
PAD'ın artan küresel yükü, bunun bireyler ve sağlık sistemleri üzerindeki etkisini hafifletmek için güçlü halk sağlığı müdahalelerini ve kapsamlı yönetim stratejilerini gerektirmektedir.
A. Sağlık Yükü ve Ekonomik Etki
PAD dünya çapında sağlık sistemlerine önemli bir yük getirmektedir. PAH hastalarının tanı, tedavi (revaskülarizasyon prosedürleri ve amputasyonlar dahil) ve uzun vadeli bakımla ilgili maliyetleri oldukça yüksektir. Ekonomik etki, sakatlık ve erken ölüm nedeniyle üretkenlik kaybına kadar uzanıyor. PAH'ın yaygınlığının ve ciddiyetinin artması öngörüldüğünde, özellikle kaynakların genellikle sınırlı olduğu düşük ve orta gelirli ülkelerde ekonomik baskı da artacaktır [2].
B. Erken Teşhis ve Müdahalenin Önemi
PAD'nin erken teşhisi hasta sonuçlarının iyileştirilmesi açısından kritik öneme sahiptir. PAH'lı birçok kişi asemptomatiktir veya atipik semptomlara sahiptir, bu da yetersiz tanıya ve gecikmiş müdahaleye yol açar. Diyabet, hipertansiyon veya sigara içme öyküsü olanlar gibi yüksek riskli bireylerin Ayak Bileği-Kol İndeksi (ABI) gibi invaziv olmayan yöntemler kullanılarak taranması, erken teşhisi kolaylaştırabilir. Yaşam tarzı değişiklikleri, farmakoterapi ve endike olduğunda revaskülarizasyon dahil hızlı müdahale, hastalığın ilerlemesini önleyebilir, uzuv kaybı riskini azaltabilir ve kardiyovasküler sonuçları iyileştirebilir [7].
C. Risk Faktörü Değişikliğinin Rolü
Değiştirilebilir risk faktörlerinin küresel PAH yükünün önemli bir bölümünü oluşturduğu göz önüne alındığında (2019'da yaklaşık %70) [1], risk faktörlerinin değiştirilmesine odaklanan halk sağlığı girişimleri son derece önemlidir. Sigarayı bırakma, kan basıncı kontrolü, diyabet yönetimi, lipitlerin düşürülmesi ve sağlıklı yaşam tarzlarının (diyet ve egzersiz) desteklenmesini ele alan kapsamlı programlar, PAH'ın görülme sıklığını ve ilerlemesini önemli ölçüde azaltabilir. Bu çabalar, kamuoyunu bilinçlendirme kampanyalarını, politika değişikliklerini ve erişilebilir sağlık hizmetlerini içeren çok yönlü bir yaklaşımı gerektirmektedir.
VI. Sonuç
A. Temel Bulguların Özeti
Periferik Arter Hastalığı, prevalansı ve ilişkili morbidite ve mortalitesinin önümüzdeki yıllarda önemli ölçüde artacağı tahmin edilen, büyüyen bir küresel sağlık sorununu temsil etmektedir. Hastalık orantısız bir şekilde yaşlı popülasyonları etkiliyor ve karmaşık coğrafi ve sosyo-demografik farklılıklar sergiliyor. Değiştirilebilir risk faktörleri, özellikle sigara içme, diyabet, hipertansiyon ve dislipidemi, PAH salgınının ana itici güçleridir ve küresel yükünün önemli bir bölümünü oluşturur. Teşhis ve tedavide ilerlemeler kaydedilmiş olsa da sorunun boyutu, önleme konusunda yeniden odaklanılmasını gerektiriyor.
B. Önleme ve Yönetim için Eylem Çağrısı
PAD'ın küresel yükünün üstesinden gelmek, sağlık hizmeti sağlayıcılarının, politika yapıcıların ve bireylerin ortak çabasını gerektirir. Yaygın risk faktörlerinin değiştirilmesini amaçlayan halk sağlığı girişimlerine öncelik verilmesi, erken teşhis stratejilerinin geliştirilmesi ve etkili tedavilere adil erişimin sağlanması esastır. Kapsamlı önleme ve yönetim programları uygulayarak PAH'ın yıkıcı etkisini azaltmaya, hastaların yaşam kalitesini iyileştirmeye ve küresel sağlık hizmetleri kaynakları üzerindeki artan baskıyı hafifletmeye çalışabiliriz.
VII. Sorumluluk reddi beyanı
**Sorumluluk reddi:** Bu blog yazısı yalnızca bilgilendirme ve eğitim amaçlıdır ve tıbbi tavsiye niteliğinde değildir. Profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almaz. Tıbbi bir durumla ilgili sorularınız için daima doktorunuzun veya başka bir yetkili sağlık uzmanının tavsiyesine başvurun. Bu makalede okuduğunuz bir şey yüzünden asla profesyonel tıbbi tavsiyeleri göz ardı etmeyin veya yardım almakta gecikmeyin. INVAMED burada bahsedilen herhangi bir spesifik tedaviyi veya prosedürü onaylamaz. Kişiselleştirilmiş tıbbi rehberlik için lütfen bir sağlık uzmanına danışın.
Referanslar
[1] GBD 2019 Periferik Arter Hastalığı İşbirlikçileri. Periferik arter hastalığının küresel yükü ve risk faktörleri, 1990–2019: Küresel Hastalık Yükü Çalışması 2019 için sistematik bir analiz. Lancet Küresel Sağlık. Ekim 2023. [https://www.healthdata.org/research-analiz/library/global-burden-peripheral-artery-disease-and-its-risk-factors-1990-2019] (https://www.healthdata.org/research-analiz/library/global-burden-peripheral-artery-disease-and-its-risk-factors-1990-2019) [2] Deng, L., Du, C., Liu, L., Wang, Y., Gu, H., Armstrong, D.G., ... ve Deng, W. (2025). 2021'den 2050'ye Kadar Periferik Arter Hastalığının Küresel Yükünün Tahmin Edilmesi: Nüfusa Dayalı Bir Çalışma. Araştırma, 8422768. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12209533/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12209533/) [3] Liu, W., ve diğerleri. (2025). Küresel hastalık yükü çalışmasının sistematik bir analizi 2021. Kardiyovasküler Tıpta Sınırlar. [https://www.frontiersin.org/journals/cardiovasküler-medicine/articles/10.3389/fcvm.2025.1603810/pdf](https://www.frontiersin.org/journals/cardiovasküler-medicine/articles/10.3389/fcvm.2025.1603810/pdf) [4] You, Y., Wang, Z., Yin, Z., Bao, Q., Lei, S., Yu, J., ... & Xie, X. (2023). Küresel hastalık yükü ve periferik arter hastalığına atfedilebilen risk faktörleri. Scientific Reports, 13(1), 20500. [https://www.nature.com/articles/s41598-023-47028-5](https://www.nature.com/articles/s41598-023-47028-5) [5] Norgren, L., et al. (2007). Periferik Arter Hastalığının Yönetimine İlişkin Toplumlararası Konsensus (TASC II). Avrupa Vasküler ve Endovasküler Cerrahi Dergisi, 33(Ek 1), S1-S75. [6] Shu, J. ve Santulli, G. (2018). Periferik arter hastalığında güncelleme: Epidemiyoloji, yönetim ve yeni tedavi stratejileri. Ateroskleroz ve Tromboz Dergisi, 25(9), 800-810. [7] Aboyans, V., vd. (2018). Avrupa Vasküler Cerrahi Derneği (ESVS) ile işbirliği içinde, Periferik Arter Hastalıklarının Teşhis ve Tedavisine ilişkin 2017 ESC Kılavuzları. Avrupa Kalp Dergisi, 39(9), 763-816. [8] Criqui, M.H. ve Aboyans, V. (2015). Periferik arter hastalığının epidemiyolojisi. Dolaşım Araştırması, 116(9), 1509-1526. [9] Fowkes, F.G.R., ve diğerleri. (2017). Ayak Bileği Brakiyal İndeksi (ABI) ve kardiyovasküler olay ve mortalite riski: sistematik bir inceleme ve meta-analiz. Avrupa Kalp Dergisi, 38(25), 1996-2003. [10] Murabito, J.M., ve diğerleri. (2014). Periferik arter hastalığı için genetik risk faktörleri. Dolaşım, 129(14), 1593-1600.